Het uitblijven van menstruatie (amenorroe) door krachttraining

Het aantal vrouwen dat intensief aan sport doet is de afgelopen decennia enorm toegenomen. Op zichzelf is dit een positieve ontwikkeling, maar in combinatie met het huidige ideaalbeeld van het lichaam van de vrouw, lopen veel atletes het risico gezondheidsproblemen te ontwikkelen, waarvan menstruatiestoornissen er een van is.

[pf-whey]

Een groot fysiologisch verschil tussen het mannelijk en vrouwelijk geslacht is het dynamische ritmiek van de voorplantingscyclus. De schommelingen in hormoonspiegels bereiden de vrouw cyclisch voor op voortplanting. Reproductieve functie is een gezondheids-zorg voor zowel mannelijke als vrouwelijke sporters. Intensief sportende vrouwen lopen een grotere kans op een onregelmatige of zelfs geheel uitblijvende menstruatie. Dit laatste (amenorroe) komt normaal bij 2 tot 5% van de vrouwen voor. Bij sportende vrouwen ligt dit percentage aanzienlijk hoger: tot een gerapporteerd maximum van 60%.

Onregelmatige menstruatie en amenorroe toegelicht

Amenorroe is de afwezigheid van ten minste 3 menstruele perioden in de vruchtbare leeftijd. Bij jonge vrouwen en meisjes en tijdens de overgang is dit niet ongebruikelijk. Als de menstruatie op 16-jarige leeftijd (of later) nog niet is opgetreden, wordt dit primaire amenorroe genoemd. Vaak is de oorzaak een late ontwikkeling, maar er kan sprake zijn van andere factoren, bijvoorbeeld een aandoening van de geslachtsorganen of een psychische aandoening.

Secundaire amenorroe is het uitblijven van de menstruatie bij vrouwen die eerder wel hun cyclus hebben gehad. Ook hierbij kunnen de oorzaken lichamelijk zijn (bijvoorbeeld zwangerschap), maar ook psychisch (bijvoorbeeld stress, depressie of anorexia). Wanneer amenorroe optreedt als gevolg van een stoornis in de hormoonregulatie zonder dat er een organische aandoening is vast te stellen, spreekt men wel van functionele amenorroe.

[pf-supersale]

Onregelmatigheden zijn normaal wanneer je als tiener voor de eerste keren ongesteld wordt. De vruchtbaarheid komt net op gang, en een vast ritme moet zich nog ontwikkelen. Onregelmatigheden kunnen zich daarnaast ook voordoen bij vrouwen in de overgang of vrouwen die net zijn bevallen. Ook in deze gevallen is dit volkomen normaal. Andere oorzaken van een onregelmatige cyclus kunnen zijn onder andere overmatig (intensief) sporten, extreme gewichtstoenames of –afnames. Het effect van intensief sporten en voeding op de vrouwelijke reproductie en metabolisch fysiologie is uitgegroeid tot een belangrijk aspect binnen de sport pathologie.

Onregelmatige menstruatie of het uitbleven daarvan door sporten, krachttraining (bodybuilding)

Het reproductieve functioneren is erg belangrijk, disfunctioneren kan een zeer negatief effect op het welzijn het lichaam hebben en zowel fysiek als geestelijk. Met het gebruik van anabolen steroïden wordt deze zorg des te groter. Mannen krijgen te maken met een verandering in libido en de natuurlijke testosteron productie. Het effect van intensief sporten, streng diëten en/of anabolen steroïden) hebben vrijwel direct effect op de menstruele cyclus.

In feite, vrouwelijke sporters melden vaak onregelmatige menstruatie of amenorroe. Er zijn verschillende oorzaken die een verstoord menstruale cyclus teweeg kunnen brengen en een van de meest voorkomend is het disfunctioneren van de ‘Hypothalamus’, aangeduid als ‘Functionele Hypothalamus Amenorroe’.

[pf-fatburner]

De hypothalamus is een onderdeel van de hersenen. Volgens sommigen is de hypothalamus onderdeel van het limbische systeem. Hij controleert het autonome zenuwstelsel en het hormoonstelsel en speelt een cruciale rol bij de organisatie van gedragingen die zorgen voor de overleving van het individu en de soort: eten, vechten, vluchten, paren. Daarnaast speelt de hypothalamus ook nog een cruciale rol bij de temperatuurregeling.

Het is verleidelijk om het uitgebreid over de hypothalamus (en hypofyse) te gaan hebben, maar om de inhoud “overzichtelijk” en relevant aan het artikel te houden, worden enkel de volgende zaken besproken.

• Hormonen van de testikels en de eierstokken (ovaria)
• Invloed van de hypothalamus en adenohypofyse op de melkproductie
• 1Invloed van de hypothalamus op de afgifte van groeihormoon (GH) door de adenohypofyse

De hypothalamus produceert GnRH. GnRH stimuleert de productie van LH en FSH door de hypofyse. LH stimuleert de rijping van spermacellen en afgifte van testosteron door de testikels. Bij de vrouw zorgt LH voor de ovulatie , de vorming van het gele lichaam en de afgifte van progesteron.

De hypothalamus produceert PRF en PIH. PRF stimuleert de productie van prolactine door de hypofyse. PIH remt de productie van prolactine door de hypofyse. Prolactine stimuleert de melkproductie van de melkklieren.

De hypothalamus produceert GH-RH en GH-IH. GH-RH stimuleert de productie van groeihormoon (GH) door de hypofyse. GH-IH remt de productie van GH door de hypofyse. GH is een hormoon wat de groei van kraakbeen en spieren stimuleert. Ook zorgt GH voor het vrijmaken van energie uit glucose en vetten.

[pf-creatine]

Wanneer de menstruatie uitblijft (amenorroe), wordt een laag niveau van GnRH en LH waargenomen. Deze onderdrukking kan worden veroorzaakt daar vele factoren en niet alleen door het gebruik van anabole steroïden, maar ook door een laag vetpercentage, intensief sporten en/of dieetbeperkingen.

Het effect van een laag lichaamsvetpercentage op de menstruatie

Over het algemeen hebben vrouwelijke atleten een laag lichaamsvetpercentage en vrouwen die deelnemen aan body en fitness competities zelfs een extreem laag percentage, wat medisch wordt beschouwd als ‘ongezond’.

Het benodigde minimum percentage lichaamsvet voor een normaal menstrueel functioneren, verschilt per individu. In de wetenschap is er wel een relatief gemiddelde, rond de 8% lichaamsvet om de menstruele cyclus op gang te houden.

En zoals eerder vermeld, een laag vetpercentage kan een negatief invloed hebben op de GnRH niveau en GnRH stimuleert de productie van LH en FSH door de hypofyse. Bij de vrouw zorgt LH voor de ovulatie.

Het effect van diëten, voeding en relatief snel gewichtsverlies op de menstruatie

Bepaalde diëten, zoals overdreven ‘low fat’ of ‘low carb’ kunnen negatief invloed hebben op de hormoonspiegels. Elk vorm van dieet wat zorgt voor een voedingstekort, bezorgt het lichaam stress. En wanneer caloriebeperking zodanig ernstig is, zal het lichaam onvoldoende hormonen produceren, die de menstruatie doen optreden. Het lichaam bespaard als het ware energie om vitale functies in het vrouwen lichaam draaiend te houden.

[pf-preworkout]

Voor een zwangerschap heeft het lichaam voldoende energie nodig, bij een tekort aan energie, te weinig voedingstoffen, heel snel afvallen, vind er geen eisprong plaats. Naast een te kort aan energie, is de hormoonhuishouding verstoord waardoor je lichaam (net als bij stress) spanningen ervaart, waardoor bepaalde lichaamsprocessen afzwakken, met uitstel van menstruatie als gevolg. De menstruatie cyclus komt meestal vanzelf weer opgang, zodra het lichaam weer in een gezonde toestand verkeerd.

Intensief sporten en het effect op de menstruatie

Een voorkomende reactie in het lichaam, door het volgen van een lange periode hoog-volume / hoge intensiteit trainingsprogramma’s, zijn veranderingen in gonadotrofinen, cortisol en testosteron. Dat in combinatie van een laag-vetpercentage, besluit de menstruele cyclus op vakantie te gaan.

Het lichaam verkeerd als het ware in een hormonale chaos, te veel van het een en te weinig van het ander. De menstruele cyclus is er om de voorplanting te bevorderen en als het vrouwelijk lichaam in een staat verkeerd, waarbij het de groei van een baby niet voldoende kan ondersteunen, wordt de cyclus stop gezet. Een “veiligheid — mechanisme”.

When Women Undertake High-Volume/High-Intensity Exercise Programs They Often Exhibit Significant Changes In Gonadotropins, Cortisol, And Testosterone Levels.

Stress en overtraining een oorzaak voor ‘Atletic Amenorrhea’

Langdurige stress heeft een grote invloed op je lichaam. Je lichaam verkeert dan continu in staat van paraatheid, waardoor andere lichaamsprocessen worden stilgelegd of afgezwakt. De menstruatiecyclus is er hier eentje van. Vanuit de hersenen worden minder hormonen geproduceerd die de eierstokken stimuleren. Deze maken vervolgens minder oestrogenen waardoor de eisprong vertraagd of helemaal niet plaats vindt.

[pf-bcaas]

Langdurig uitblijven van menstruatie en risico’s

Op zich wordt het wegblijven van de menstruatie nogal eens als plezierig ervaren (dan ben je in ieder geval van dat gedoe af). Maar het is belangrijk dat de atlete weet dat er een medisch risico aan verbonden is. Het belangrijkste schadelijke effect van amenorroe is botontkalking (osteoporose). Er is nog maar weinig bekend over eventuele gevolgen op de langere termijn op de vruchtbaarheid. Mogelijk is er een hogere kans op het ontstaan van borstkanker. Om de precieze frequentie en duur van de cyclus respectievelijk van de ernst van de menstruatiestoornissen, verdient het aanbeveling dat de atlete een menstruatiekalender bijhoudt.

Bij osteoporose is sprake van een inadequate botopbouw en vroegtijdig botverlies. Normaal gesproken wordt de grootste botmassa bereikt tussen de 18 en 25 jaar. Verantwoorde fysieke belasting in de jeugd heeft een positieve invloed op de maximale waarde die bereikt wordt. Normaal gesproken neemt de botdichtheid na het 25e levensjaar licht af. Na de menopauze verloopt dit proces wat sneller.

Bij intensief trainende atletes met amenorroe kan de vermindering snel gaan. Er zijn voorbeelden van een met 25% verminderde botmassa. Door de verlaagde oestrogeenspiegel wordt minder calcium opgenomen uit de voeding. Omdat calcium een onmisbare rol speelt bij onder andere de zenuwgeleiding en de samentrekking van het hart, zal dit mineraal noodzakelijkerwijs aan het skelet worden onttrokken. Hierdoor neemt de botdichtheid af en wordt de kans op stressfracturen en uiteindelijk ook botbreuken duidelijk vergroot. Aanvankelijk merkt de atlete niets van botontkalking.

De meeste gevallen komen pas aan het licht door het optreden van een stressfractuur. De behandeling van osteoporose bestaat uit het aanpassen van het dieet en van de trainingsintensiteit. Als dit onvoldoende helpt kan oestrogeen worden toegediend (door middel van de anticonceptiepil of oestrogeenpleisters). Er kunnen calciumsupplementen worden gegeven of een neusspray met calcitonine om de calciumopname te verhogen. Door deze maatregelen neemt de botdichtheid doorgaans weer toe, maar deze keert nooit meer terug op het oude niveau.

Conclusie sporten en een verstoord menstruele cyclus

Een lichaam heeft een minimum aan lichaamsvet en een dagelijks hoeveelheid aan voeding nodig om adequaat te kunnen functioneren, zo ook het hormoonstelsel (endocriene systeem), dus ook de menstruatie cyclus. Het minimum lichaamsvet en de hoeveelheid energie behoefte is geheel persoonsgebonden. Ervaart het lichaam langdurig stress in welke vorm dan ook (geestelijk, energie tekort, zwaar lichamelijk arbeid, etc,) heeft dat uiteindelijk een negatief effect op het hormoonstelsel.

Vrouwen die intensief trainen om hun fysiek esthetisch te veranderen en/of hoge sport prestaties willen leveren, waarbij uitstel van menstruatie of amenorroe ter sprake komt, krijgen simpel gezegd een ‘signaal’ wat ze niet moeten negeren. Als een persoon bereid is veranderingen aan te brengen in het dieet of de intensiteit van de training te verlagen, zodoende de menstruatie cyclus weer op gang te kunnen en willen brengen is er verder geen probleem. Worden er geen maatregelen genomen na uitblijven van menstruatie, dan is het probleem complex en heeft het wellicht een psychisch karakter. Personen met een eetstoornis of amenorroe ontkennen vaak dat ze een probleem hebben en zijn terug houdend met het zoeken van juiste zorg, terwijl medisch hulp nu zeker van belang is.

bronnen/referenties

[pf-vega]